Próba zdefiniowania kreatywności
Kreatywność nie jest kategorią obiektywną, ale raczej czymś, co dla każdej osoby oznacza coś innego. Kiedy naukowcy próbują ją definiować, często odwołują się do pojęcia myślenia dywergencyjnego, które w języku potocznym można by przetłumaczyć jako oryginalność. Aby pomysł był kreatywny, musi zawierać elementy nowości i wyróżniać się spośród innych.
Jednak nie każdy oryginalny pomysł jest dobry. Aby coś można było uznać za kreatywne lub innowacyjne, musi to również dla kogoś istotne. To znaczenie może wynikać z użyteczności (jak w przypadku innowacji technologicznych) lub może być czysto emocjonalne, jak w sztuce.
W dużej mierze zależy to od kontekstu: jeśli na przykład postanowisz zawiązać buty używając ugotowanego makaronu spaghetti i spróbujesz w nich chodzić – nie będzie to zbyt dobry pomysł. Z drugiej strony, gdyby zrobił to klaun, mogłoby to zostać odebrane jako kreatywne i zabawne, właśnie dlatego, że nie jest to funkcjonalne. Co więcej, można wyobrazić sobie sytuację, gdy – nadając inny kontekst butom ze sznurowadłami z gotowanego spaghetti – taki artefakt znajdzie swoje miejsce w galerii a ludzie mogli podziwiać go jako dzieło sztuki. Istnieje wiele czynników, które decydują o tym, jak postrzegana jest praca artysty. Wpływ mają takie rzeczy jak: sposób jej prezentacji, tytuł, a nawet kontekst polityczny danego kraju. Innymi słowy, to, jak coś jest postrzegane, zależy nie tylko od twórcy, ale także od odbiorców i kontekstu, w jakim jest prezentowane.
Aby Twoja praca był znacząca dla innych, zazwyczaj musisz włożyć w nią wiedzę, umiejętności oraz konsekwencję w jej rozwijaniu, aby stworzyć produkt końcowy. Proces poznawczy stojący za tą częścią nazywa się w terminologii naukowej myśleniem konwergentnym. Można to opisać w ten sposób: jeśli ktoś zadaje ci pytanie, możesz użyć myślenia dywergencyjne (a więc twórczego polegającego na generowaniu wielu różnorodnych pomysłów i alternatywnych rozwiązań dla jednego problemu – przyp. tłum). Charakteryzuje się elastycznością, płynnością myśli i wychodzeniem poza schematy, aby znaleźć nietypową odpowiedź. Możesz również użyć myślenia konwergentnego (a więc logicznego, analitycznego i uporządkowanego rozumowania, którego celem jest zawężenie wielu możliwości – przyp. tłum), aby znaleźć prawidłową odpowiedź. A jeśli twoja odpowiedź jest zarówno oryginalna, jak i prawdziwa, wtedy dzieje się magia.
Osoby pracujące w branżach kreatywnych często dostrzegają złożoność tego procesu w praktyce. Niezależnie od dziedziny, sztuka wymaga nie tylko otwartości na nowe pomysły, ale także niekończących się godzin rozwijania i doskonalenia idei, prób i korekt. Wymyślenie pomysłu na piosenkę jest istotną częścią procesu twórczego dla piosenkarza, ale aby stała się ona światowym hitem, artysta musi skomponować muzykę, napisać tekst i często kilkukrotnie odwiedzić studio nagrań – śpiewając tę samą piosenkę przez wiele godzin. Dlatego niektórzy doświadczeni artyści przyznają, że choć kochają swoją pracę to bywa ona bardziej nudna, niż to wygląda z zewnątrz.
Stąd proces twórczy często opisywany jest jako cykl, który obejmuje fazy swobodnego i oryginalnego myślenia, a następnie dyscypliny i krytycznego myślenia w celu dopracowania pomysłu. Te dwa procesy mogą wydawać się sprzeczne, ale w rzeczywistości są dwiema stronami tego samego medalu. Chociaż istnieją różne teorie na temat tego, jak one na siebie wzajemnie oddziałują, obydwa są niezbędnymi elementami pracy twórczej.
Potencjał w każdym człowieku
Na szczęście jako ludzie wszyscy jesteśmy zdolni do jednego i drugiego sposobu myślenia. Chociaż wydaje się, że różni ludzie stosują je w różnych proporcjach, nie ma na świecie ani jednej osoby, której całkowicie brakowałoby jednego z nich. Jak powiedział Hans Eysenck, jeden z najbardziej znanych teoretyków osobowości (psycholog badający trwałe wzorce zachowań, myśli i emocji, które różnicują ludzi – przyp. tłum):
„Nawet najbardziej kreatywna [osoba] musi posiadać odrobinę podstawowej wiedzy i rygoru w swoim myśleniu; nawet najbardziej ortodoksyjna i rygorystyczna musi wykazać się pewnym stopniem kreatywnej intuicji, aby rozwiązać złożone problmey, z którymi się mierzy”.
Co to oznacza w praktyce dla kogoś, kto rozpoczyna karierę artystyczną? Ze względu na subiektywny charakter pracy twórczej nie ma jednej właściwej odpowiedzi na pytanie, jak zrównoważyć oryginalność z dyscypliną i ciężką pracą. Ważne jest, aby znaleźć proporcje, które są dla Ciebie odpowiednie, tak abyś mógł_a być skuteczny_a, ale także aby znaleźć miejsce na oryginalność i radość. Jest to ważne nie tylko dla osiągnięcia sukcesu, ale przede wszystkim dla kultywowania poczucia sensu i równowagi, które, miejmy nadzieję, pozwolą Ci pozostać kreatywnym_ą przez wiele lat i nigdy nie stracić pasji do Twojej dziedziny sztuki.
Tekst: Milo Migacz, Logopsycom
Referencje:
Eymann, V., Beck, A.-K., Lachmann, T., Jaarsveld, S., & Czernochowski, D. (2026). Reconsidering Divergent and Convergent Thinking in Creativity – a Neurophysiological Index for the Convergence-Divergence Continuum. Creativity Research Journal, 38(1), 129–136. https://doi.org/10.1080/10400419.2024.2419751
Eysenck, H. J. (2003). Creativity, personality and the convergent-divergent continuum. In M. A. Runco (Ed.), Critical creative processes (pp. 95–114). Hampton Press.
Simonton, D. K. (2012). Teaching Creativity: Current Findings, Trends, and Controversies in the Psychology of Creativity. Teaching of Psychology, 39(3), 217–222. https://doi.org/10.1177/0098628312450444